خراسان ما
خراسان ما

چرا تک‌فرزندی خوب نیست؟

چرا تک‌فرزندی خوب نیست؟

یکی از عرصه‌هایی که در کشور ایران دستخوش تحول شده، کنش فرزندآوری است. داده‌های آماری حکایت از کاهش نرخ باروری در چند دهه گذشته می‌‎کند (کلانتری، بیک‌محمدی و زارع، شاه‌آبادی، ۱۳۸۴).
به گزارش ایسنا-‌ منطقه خراسان، این تغییر نزولی نرخ باروری از تحولی در زمینه فرزندآوری خانواده‌های ایرانی و تمایل آن‌ها به تک‌فرزندی حکایت دارد. از سوی دیگر تک‌فرزندی نتیجه هر عامل یا عواملی که باشد، تغییر بنیادینی نه فقط در ساختار جمعیت‌شناسی و روند اجتماعی‌شدن خانواده، بلکه در جنبه‌های مختلف عملکرد مدرسه و همه ابعاد شخصیت فرد در آینده ایجاد می‌کند (لام، ۱۹۹۱).
تعداد فرزندان در خانواده و آثار فردی، خانوادگی و اجتماعی آن از مباحث چالش‌برانگیزی است که همواره پژوهشگران و اندیشمندان رشته‌های علوم انسانی را به خود مشغول کرده است. نظریه‎پردازان علوم اجتماعی ارزش فرزند و تعداد آن را بر اساس آداب و سنن اجتماعی و قوانین حاکم بر جامعه (محمودیان و پوررحیم، ۱۳۸۱) و نظریه‎پردازان اقتصادی تعداد فرزندان را بر اساس منافع و هزینه‎ها ارزیابی می‌کنند. تعداد فرزندان با توجه به منافع فرزندان مانند کالا، منبع لذت و نیروی کار بودن آنان و تامین والدین در سنین کهولت و بیماری و نگهداری از آنان مورد بررسی قرار می‌گیرد (لیبنشتاین، ۱۹۷۴).
تبلیغات کاهش تعداد فرزند و ویژگی‌های تک‌فرزندان؛ عامل تمایل والدین به تک‎فرزندی
در سال‌هاي اخیر، از یک‌سو، با توجه به وضعیت اقتصادي، فرهنگی و اجتماعی و تبلیغاتی که در زمینه کاهش تعداد فرزند صورت گرفته و از سوي دیگر، با توجه به نتایج برخی از پژوهش‌ها (پوستون و یو، ۱۹۸۶ ؛ سردارپور و همکاران، ۱۳۸۲؛ بیاتی، ۱۳۸۳ )، که بیانگر ویژگی‌هاي مثبت تک‌فرزندها در برخی زمینه‌هاي عاطفی- رفتاري بوده، برخی والدین به داشتن یک فرزند بسنده و برخی دیگر تمایل به داشتن تنها یک فرزند دارند، درحالی که نتیجه برخی از تحقیقات دیگر (فیروزبخت، ۱۳۸۷ ، ص ۱۲۶ ؛ زانگ و دیگران، ۲۰۰۱ )، عکس بوده و ویژگی‌هاي نامطلوبی را براي تک‌فرزندان نشان می‌دهد (لیسن و بلانتون، ۲۰۰۱ ، ص ۷۲۸ ؛ عزیزي، ۱۳۹۰ ، ص ۵۳ ).
تك فرزندي پديدة جديدي نيست و در گذشته نيز خانواده‌هاي تك‌فرزند وجود داشته‌اند. اگرچه نوع خانواده در ايران پيش از دوره گذار جمعيتي قاعدتا خانواده گسترده بوده، خانواده‌هايي كه افراد از پدربزرگ تا نوادگان در يك خانه زندگي مي‌كردند. نبايد تصور كرد كه اين شكل خانواده در كل ايران و در ميان همه اقشار جامعه رايج بوده، بلكه در كنار خانواده گسترده، خانواده هسته‌اي نيز وجود داشت؛ خانواده‌هايي كه فقط از دو نسل والدين و تعدادي فرزند تشكيل شده بود.
تعداد فرزندان نه بر اساس برنامه‌ريزي و قصد قبلي، بلكه بيشتر به صورت اتفاقي و غير برنامه‌ريزي شده به دنيا مي‌آمدند. البته گاهي خانواده تك‌فرزند نيز وجود داشته، بنابراين اين نوع تك‌فرزندي در گذشته چندان به ميل و خواسته خانواده‌ها گره نخورده بود و اگر خانواده‌اي با يك فرزند عمر خود را سپري مي‌كرد، اين خواسته چندان به انتخاب خانواده وابسته نبود این حالت را می‌توان تک‌فرزندی طبیعی نام نهاد. اين نوع تك‌فرزندي الگوي غالب فرزندآوری نبود، بلكه باروري در سطح بسيار بالايي بود و اغلب خانواده‌ها تعداد زيادي فرزند داشتند كه برخي از اين فرزندان بر اثر مرگ و مير بالا جان خود را از دست مي‌دادند.
تصور بر اين است كه در جامعه امروز نگرش خانواده‌ها به فرزندآوري و تعداد فرزندان تغيير كرده است . به بيان ديگر، امروزه خانواده‌ها به « تك‌فرزندي ارادي » گرايش پيدا كرده‌اند. اين نوع تك‌فرزندي به دليل شرايط نامساعد بهداشتي و مرگ و مير بالا نيست، بلكه والدين به طور ارادي و به دلخواه خود به داشتن يك فرزند اكتفا مي‌كنند. اين تغيير در ساختار خانواده و كاهش تعداد فرزند، تغيير در روابط درون خانواده را نيز به همراه داشته و كيفيت زندگي تك‌فرزند را تحت تأثير قرار مي‌دهد.
رابطه تعداد فرزندان با افسردگی والدین
فرزند موجب افزایش وابستگی زوجین به همدیگر و افزایش اعتماد در زندگی می‌شود و انگیزه آنان را برای کسب موفقیت دوچندان می‎سازد (فریدمن، هکتر و کانازاوا، ۱۹۹۴). برخی نیز با بررسی رابطه سلامت و بیماری والدین با تعداد فرزندان خانواده دریافتند که افسردگی والدین با تعداد فرزندان ارتباط دارد (یانگین، سوزر، سنگون و کوکولو، ۲۰۰۸)؛ هرچند برخی پژوهش‌های دیگر این رابطه را گزارش نکرده‎اند (یساری، افشاری، تدین، کمیلی ثانی و حقیقی‌زاده، ۱۳۹۰). برخی از روان‎شناسان تحولی نیز دریافتند که بین تعداد فرزندان خانواده و تحول فرزندان رابطه وجود دارد.
سال‌هاست كه تعداد والدين تك‌‎فرزند به دلايل متعددي رو به افزايش است از جمله اینکه تأمين هزينه خانواده‌هاي پرجمعیت دشوار است، والدين به راحتي مي‌توانند تربيت فرزند خود را تحت كنترل داشته باشند، همه درباره افزايش جمعيت نگران هستند، برخي از والدين مايل نيستند با مشكلاتي كه ممكن است ميان فرزندان ايجاد شود روبه‌رو شوند و آنان از پيچيده شدن مسائل خانوادگي كه بر اثر چندفرزندي پديد مي‌آيد، اجتناب مي‌ورزند (پيك هارت، ترجمه حاجي زاده، ۱۳۸۴).
تک‌فرزندها ویژگی‌های مثبتی در زمینه عاطفی-رفتاری دارند، بنابراین برخی والدین به داشتن یک فرزند بسنده می‌کنند و برخی دیگر تمایل به داشتن تنها یک فرزند دارند. بیشتر زنان و شوهران جوان، به دلیل مشکلات اقتصادی و روحیه رفاه‎طلبی، از داشتن فرزند امتناع می‎ورزند (ساطوریان و همکاران، ۱۳۹۳)؛ برخی نیز به دلیل مشکلات تربیتی از داشتن فرزند بیشتر خودداری می‎کنند. بیماری‌ها، مشکلات، اختلالات روانی و بزه‎کاری‌های اجتماعی از دیگر عوامل روی‎‌گردانیوالدین از داشتن فرزند بیشتر است (شجاعی، ۱۳۸۶).
تک‌فرزندی؛ چالشی در فرآیند رشد کودکان
یکی از چالش‌های اساسی تغییر جمعیت خانواده آثار و پیامدهای آن در تحول و شخصیت فرزندان است. کاهش تعداد فرزندان، به ویژه تک‌فرزندی، فرآیند رشد کودکان را با چالش روبه‌رو می‌‌سازد (ناچمن و تامسون، ۱۹۹۸). همشیرگی یک تجربه اجتماعی متفاوت است و ارتباط با همشیران موجب شکل‌گیری روحیه اجتماعی در کودکان می‌شود. ادراک اجتماعی،رفتار جامعه‎پسند و رشد اخلاقی کودکان تحت تاثیر روابط همشیران در نظام خانواده و روابط والدین و کودکان قرار دارد (کمبل، ۲۰۰۶).
رضایت از زندگی والدین با تعداد فرزندانی بیشتر
فرزندآوری با رضایت از زندگی والدین نیز در ارتباط است. کودکان والدین را از تنهایی رهایی می‌بخشند و موجب نشاط و شادابی آنان می‌گردند (محمودیان و پوررحیم، ۱۳۸۱). دعوای همشیران می‎تواند احساس رضایت را در کودکان کاهش دهد؛ اما صمیمیت آنان افزایش رضایت از زندگی و کاهش افسردگی را به همراه دارد (کیم، هال، کروتر و آزگود، ۲۰۰۷ به نقل از آقامحمدی، ۱۳۹۱). همشیران نشانه‌های از افسردگی و تنهایی نشان نمی‌‎دهند، ارتباط بیشتری با همسالان دارند و در کنار دیگران احساس راحتی بیشتری می‌کنند (میلوسکی، ۲۰۰۵ به نقل از عزیزی، ۱۳۹۰).
تک‌فرزندان، فرزندانی با هوش‌تر و سازگارتر
تک‌فرزندان، نسبت به بچه‌هاي داراي خواهر و برادر، از نظر هوش و کارایی و میزان سازگاري در سطح مطلوبتري قرار دارند (بیاتی، ۱۳۸۳ ، ص ۸۲ ). بیاتی در پژوهش خود به این نتیجه دست یافت که میزان سازگاري تک‌فرزندان، بیش از کودکانی است که خواهر و برادر دارند (همان، ص ۱۱۱ ). برخی نیز اذعان می‌کنند که هرچند تک‌فرزندي به خودي خود مشکل نیست، اما در غیاب روش‌هاي آموزشی مناسب، ممکن است نتایج بدي داشته باشد (ناصحی و رئیسی، ۱۳۸۶، ص ۶۲).
تک‌فرزندان؛ پرخاشگرتر و مخرب‌تر
میلوسکی ( ۲۰۰۵ )، در پژوهش خود دریافت که کودکان داراي خواهر یا برادر، گرایش بیشتري به سازگاري اجتماعی دارند. همچنین در مطالعاتی که بر روي مهارت‌هاي اجتماعی متمرکز شدند (کاتینگ و دان، ۲۰۰۶)، این نتایج حاصل شد که تک‌فرزندان پرخاشگر و مخربتر بودند و در بین گروه دوستان، محبوبیت کمتري داشتند و بیشتر قربانی می‌شوند، درحالی که کودکانی که همشیر داشتند، مهارت‌هاي همکاري بیشتري در گروه دوستان از خود نشان می‌دادند.
کیتزمن ( ۲۰۰۲ ) معتقد است که زندگی کردن در یک خانواده که حداقل یک عضو همشیر دارد، علاوه بر توسعه مهارت‌هاي اجتماعی و ارتباط صمیمی بین همشیران، هرچند گاهی ممکن است متعارض هم به نظر برسد، اما تجربه این تعارضات در دوران کودکی به دلیل اینکه به کودك اطلاعات اساسی و مهم مدیریت و حل تعارضات را می‌دهد، ضروري به نظر می‌رسد (عزیزي، ۱۳۹۰ ، ص ۴۷).
خانواده‌هاي تك‌فرزند با محدوديت ايفاي نقش مواجه‌اند، زيرا حامل نقش فرزند، امكان ايفاي نقش خواهر يا برادر را ندارد و از قابليت‌ها و مهارت‌هايي كه در روابط بين خواهر برادر شكل مي‌گيرد محروم است. از اين رو ماهيت تجربه تك‌‎فرزندي و اينكه چگونه به منزله پديده‌اي اجتماعي ابراز مي‌شود، بايد دقيقا مورد مطالعه قرار گیرد تا فهم عميق‌تري از ويژگي‌هاي اين پديده حاصل شود. ما امكان تجربه مستقيم اين پديده را نداريم، اما تك‌فرزندان تجارب كم و بيش يكسان و مشتركي را در زندگي روزمره خود سپري مي‌كنند كه مي‌توان اين تجارب بي‌واسطه را به شيوه‌اي عميق فهم كرد.
آرزوهای والدین بر دوش تک‌‎فرزندان
رفتار والدين و شخصيت كودكان تحت تأثير متغیرهاي گوناگوني قرار دارد كه يكي از اين متغيرها تعداد اعضاي خانواده است. تحقيقات نشان داده‌اند كه در خانواده‌هايي كه تك‌فرزند هستند، والدين تمام آرزوهاي خود را از آن فرزند انتظار دارند و از آن‌ها مي‌خواهند كه در تمام عرصه‌هاي زندگي بهترين عملكرد را از خود نشان دهد.
منابع:
۱٫ «بررسی پژوهش‌های روان‌شناختی داخلی در تک فرزندی: مرور سیستماتیک». محمود خلیلیلان شلمزاری، ۱۳۹۶، پژوهشنامه اسلامی زنان و خانواده، سال ششم، شماره دهم، بهار ۱۳۹۷، ۹۹-۱۲۵٫
۲٫ «مقایسه ویژگی‌های شخصیتی و رضایت از زندگی دانش‌آموزان خانواده‌های دارای تک و دو فرزند با بیش از دو فرزند». محمد زارعی توپخانه. اسلام . پژوهش‌های روان‌شناختی، سال اول، شماره اول، پیاپی ۱، تابستان ۱۳۹۴، ص ۹۵-۱۱۴٫
۳٫ «مقایسه مشکلات رفتاري کودکان در خانوادههاي تک فرزند و دو فرزند». روان‌شناسی و دین، سال هفتم، شماره سوم،  پياپي ۲۷ ، پاييز ۱۳۹۳ ، ص ۶۵ – ۸۰. سید عباس ساطوریان، کارینه طهماسبیان، محمدرضا احمدی. ۱۳۹۳٫
۴٫ «تجربه زيسته تك‌فرزندان از تك‌فرزندي: مطالعة دختران بالاي ۱۸ سال». جواد شجاعی، بهجت یزدخواستی. زن در توسعه و سياست، دورة ۱۵ ، شمارة ۴، زمستان ۱۳۹۶، ۴۴۷-۴۷۶٫
۵٫ «رابطه بين شيوه‌هاي فرزندپروري والدين با كمال‌گرايي و خودتنظيمي و مقايسه آن در دانش‌آموزان خانواده‌هاي تك‌فرزند و چندفرزند». پريسا فرنوديان، دكتر حسن اسدزاده ، دكتر صغري ابراهيمي قوام، فصلنامه علوم رفتاری.
انتهای پیام

چرا تک‌فرزندی خوب نیست؟

لینک منبع خبر: اینجا کلیک کنید



دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

  • بانک پاسارگاد